(Adli Biyoloji Uzmanı Dr. H. Nihâl Açıkgöz**, Prof. Dr. İ. Hamit Hancı**,
Dr. J. Öğ. Kd. Albay A. Hadi Çakır***)

1.Özet   DNA analizi ile kimlik tespiti ve nesep tayini tüm dünyada ve ülkemizde başarı ile yapılabilmekte ve mahkemelerde delil olarak kullanılmaktadır. Ancak DNA analizi yapılacak örneklerin suç mahallinden doğru bir şekilde toplanması çok büyük önem arz eder. Zira şüpheli şahıs yada olayın mağdurundan alınan biyolojik örneklerin olay yeri örnekleri ile karşılaştırılmasıyla şüpheli şahsın gerçekten olayla ilgisi olup olmadığı açığa çıkartılabilir.    Olay yerinden, biyolojik örneklerin toplanması, toplanan bu örneklerin saklanması ve laboratuvara gönderilmesi sırasında yapılan hatalar sadece DNA analiz sonuçlarını olumsuz yönde etkilemekle kalmayıp aynı zamanda adaletin gecikmesine de neden olmaktadır.

2.Giriş

    Adli alanda DNA analizi ile kimlik tespiti tüm dünyada ve buna paralel olarak ülkemizde de uygulanmaktadır. DNA (deoksiribonükleik asit) yapısının tiplendirilmesi, adli bilimler (forensic science) alanında yüzyılın en olağan üstü buluşu olarak kabul edilmektedir. DNA profilleme veya parmak izi genetik yapıdan faydalanarak bireylerin kimlik tespitine izin veren bir test tekniğinin adıdır ve genetikte sıklıkla kullanılan DNA polimorfizmlerini temel alırlar.

    DNA analizi yapmak için olay yerinden, mağdur ve sanıktan biyolojik örnekler alınır. Olay yerinden alınan biyolojik örneğin orijini bilinmeyebilir ancak olay ile ilgisi olabilecek kişi yada kişilerle mutlaka karşılaştırılmalıdır. Bu örneklerden DNA izole edilir ve DNA molekülü üzerindeki belirli bazı bölgeler ve mümkün olduğu kadar çok sayıdaki bölge polimeraz zincir reaksiyonu (PCR) ile binlerce kez çoğaltıldıktan sonra görünür hale getirilir. Tek yumurta ikizi olmadığı takdirde iki insanın aynı DNA profiline sahip olma ihtimali trilyonda birden azdır. Bir başka deyişle, yeryüzünde aynı DNA profiline sahip ikinci bir kişinin bulunması teorik olarak olanaksızdır. DNA profili yalnız saldırı ve cinayetlerin aydınlatılmasında değil aynı zamanda babalık tayinlerinin, akrabalık ilişkilerinin aydınlatılmasında da tek güvenilir yöntemdir. DNA çalışmaları ile cinsiyeti belirlemek de mümkündür. Tabii bütün bunlar örnekler doğru biçimde toplanır ve gerektiği gibi incelenirse geçerlidir. Bu koşullar yerine getirilirse DNA dan daha güçlü bir delil bulunmamaktadır (2,3).

   Lochard'ın "her temas bir iz bırakır" sözü bize biyolojik delillerin vazgeçilmez olduğunu göstermektedir. DNA laboratuarının işleyişi, olay yerinden örnek toplama ve laboratuvara gönderme koşulları ile ilgili bilgiler özetlenerek aşağıda sunulmuştur.

   Olay yeri inceleme birimlerinin görevi rutin kolluk kuvvetinin hizmetlerinden daha farklı ve biraz daha önemlidir, çünkü suçla ilgili araştırmaların başlangıç noktası olay yeridir. Buradan elde edilecek deliller, suçun işleniş biçiminin ve suçlunun kimliğinin belirlenmesini sağlar (7).

   Olay yeri inceleme birimleri tarafından kriminal laboratuvarlara incelenmesi için yaygın bir şekilde gönderilen yüzlerce değişik fiziksel materyal vardır. DNA analizine tabi tutulabilen numune genellikle biyolojik yapıdaki maddi delillerle sınırlıdır.

• Kan ve kan lekeleri,
• Meni ve meni lekeleri,
• Dokular ve hücreler,
• Kemikler ve organlar,
• Kılıf hücreli saç kılları,
• İdrar, tükürük ve tükürük lekeleri (çekirdek hücreli olan) gibi biyolojik numunelerden başarılı bir şekilde DNA izole edilerek analizi yapılabilmektedir (1, 2, 5, 6).

• DNA delili toplanmadan önce uygun bir şekilde belge ile kanıtlanamaz ise, orijininden şüphe edilebilir.
• DNA delili uygun bir şekilde paketlenmez ise, çapraz bulaş oluşabilir.
• DNA delili uygun şekilde korunmaz ise, delil bozulabilir veya özelliğini
  kaybedebilir. Bu etmenlerden herhangi biri, DNA test programını önemli derecede etkileyecektir.

• Delil, dokunulmadan, hareket ettirilmeden veya toplanmadan önce, fotoğraflanmalı veya video kasete alınmalıdır.
• Delilin yeri ve pozisyonu not edilmelidir.
• Delilin, olay yeri ve mevcut diğer nesnelerle olan ilişkileri not edilmeli ve krokisi çizilmelidir (1, 5, 6).

• DNA teknikleri oldukça hassas olduğundan bulaş gerçek bir sorundur. Açıkça görülebilen lekelerin zor görünen farklı lekelerle bir araya getirilmesinden kaçınılmalıdır.
• Her delilde ayrı eldiven kullanılmalıdır. Fiziksel temasta bulaş, uygun pens kullanılarak ve eldiven giyilerek engellenebilir. Eldiven her zaman giyilmeli ve sık sık değiştirilmelidir. Eğer eldivenler kontamine olursa (bulaşırsa) değiştirilmelidir.
• Deliller toplanırken aksırıp öksürmemeli ve mutlaka maske takılmalıdır.
• Deliller toplanırken el ağza, burna götürülmemeli, sıvı bir içecek veya sigara içilmemelidir.
• Deliller ayrı ayrı toplanmalıdır.
• Delilin nereden ve kimden alındığının kaydı tutulmalıdır.
• Mağdur ve sanığa ait örneklerin her seferinde birbiri ile teması önlenmelidir.
• Cinayet olaylarında maktulün defin işlemi gerçekleşmeden mukayese için kan, kıl veya doku örnekleri temin edilmelidir.
• Kişiye kan nakli yapılmış ise laboratuarı bilgilendirilmeli ve hastaneden hastaya nakledilen kanın özellikleri temin edilmelidir.
• Her türlü delil için mukayese örneği olarak sanık ve/veya mağdurdan kan, köklü kıl örneği veya buccal swap (yanak içi sürüntü) alınıp laboratuara gönderilmelidir.
• Kullanılan aletler makas, pens ve bıçak ağzı gibi, her zaman her bir örnek alındıktan sonra %5'lik H2O2 veya alkol ile tamamen temizlenmeli ve numune, alınmadan önce aletten tamamen uzaklaştırılmalıdır.

• DNA analizi için alınan numuneler +40C de saklanmalı ve mümkün olduğunca çabuk laboratuvara gönderilmelidir. Donmuş örnekler de tatmin edicidir ama bunlar donmuş olarak saklanmalıdır.
• Diğer olay yeri örneklerinde olduğu gibi DNA kimliği elde edilebilecek örnekler de, küf ve bakterilerin gelişmesine neden olan, DNA'ya düzeltilemez zarar verecek nemli ve sıcak şartlarda saklanmamalıdır. İdeal olarak, numuneler ayrı ayrı paketlenmeli ve laboratuara gönderilmeden önce dondurulmalı ya da buzdolabında saklanmalıdır. Nemli numuneler kurutulmalı ve öyle saklanmalıdır. Kuru ve soğuk şartlar en iyisidir, nemli ve sıcak şartlardan kaçınılmalıdır.

• Deliller ıslak vaziyette paketlenmemelidir.
• Islak numuneler oda sıcaklığında kurutulmalıdır.
• Plastik torbalar nemli parçaların kurumasını engellediğinden, küf ve bakterilerin üremesine ve kokuşmaya elverişli bir ortam oluşturduklarından kullanılmamalıdır. Bunların yerine kağıt torbalar tercih edilmelidir. Bu kağıt torbalar bez torbaların içine konmalı böylece hem korunacak hem de mühürlenmek suretiyle laboratuvara ulaşma aşamasında delillerin değiştirilmesi engellenecektir.
• Ambalajları kapatmak için tel zımba veya toplu iğne kullanılmamalıdır.
• Kağıt poşetler nemli parçaların kurumasını sağlar ve ayrıca bunlar tercih edilen paketleme malzemesidir.
• Silahlar, cam parçaları, içki kapları gibi katı maddeler, delilin kaybolmasına neden olmayan, sürtünmeye izin vermeyen sert koruyucularda taşınmalıdır.
• Sıvı kan, vücut sıvıları ve diğer bulaşıcı sıvılar veya kontamine olmuş keskin uçlu maddeler (kullanılan iğneler, bıçaklar) içeren örnekler, sızıntı geçirmez, kırılmaz, delinmeye dayanıklı, koruyuculara konmalıdır (2 ,4).

• Olay yerinden toplanan kan, meni gibi leke örnekleri temiz bir ortamda doğal seyri ile havada kurutularak ayrı ayrı ambalajlanıp, etiketlenerek gönderilmelidir. Etiket üzerine tarih, saat, şahsın ismi, delilin bulunduğu yer, toplayıcının ismi, olay numarası ve gösterim numarası yazılmalıdır.
• Anal ve vajinal swapların (sürüntü), eküvyon (pamuklu çubuk) ile alınarak ayrı ayrı steril tüplere konup, ağızlarının kapatılması ve etiketlenerek gönderilmesi gerekmektedir.
• Mahkeme ve savcılıklar tarafından nesep tayini için gönderilen şahısların DNA test çalışmalarına başlanabilmesi ve ilgili şahısların kimlik tespitinin yapılabilmesi için sol kollarının mühürlü olarak, beraberlerinde nüfus cüzdanları ve mahkemeler ile savcılıklardan onaylı ikişer adet fotoğraflarıyla müracaat etmeleri gerekmektedir.
• Nesep tayini için; eğer şahıslar laboratuvara gönderilemiyorsa ilgililerin kan örnekleri en az 5 ml olacak şekilde kapaklı EDTA'lı tüplere alınmalı. Tüpler pıhtılaşmayı önlemek amacıyla alt üst edilerek karıştırılmalıdır. Ayrıca steril gazlı bez üzerine 8-10 damla damlatılarak oluşturulan leke havada kurutularak en kısa zamanda soğuk hava zincirine uyularak (buzlu termos içinde) ilgili laboratuvara gönderilmelidir. Ancak bunun da sakıncası, gecikme nedeniyle kan örneklerinde bozulma olması yada kurye ile gönderilmesi halinde, şahısların test sonuçlarına itirazlarıdır. En sağlıklısı ilgili şahsın laboratuara bizzat müracaat etmesidir.
• Ölen bir kişinin kimlik tespiti isteniyorsa, kan veya kan lekesi soğuk hava zincirine uyularak; embriyo, fötus, yeni doğmuş bebek, otopside alınan dokular ise steril petri kutusu içinde ve herhangi bir koruyucu madde konulmaksızın en kısa zamanda ve soğuk hava zincirine uyularak gönderilmelidir.
• Olay yerinde bulunan kıllarla mukayese etmek amacıyla gönderilecek kıllar kök kılıflı ve en az 20 adet olmalı ve diğer maddelerin gönderilme usullerine göre ve kağıt zarflara konularak gönderilmelidir.
• Feth-î kabir numunesi gönderilecekse, öncelikle çürümemiş yumuşak dokular (psoas kası, femoralis kası) ve saçlı deri gönderilmeli, yumuşak dokular çürümüş ise 3-4 adet azı dişi, 2x2 cm2 ebadında femur, tibia, sternum kemikleri herhangi bir koruyucu madde içermeyen steril kaplara ayrı ayrı konulup analize gönderilinceye kadar +4oC'de muhafaza edilerek ve etiketlenip soğuk hava zinciri sağlanarak gönderilmelidir.

    Örnek laboratuvara geldikten sonra yukarıda anlattığımız ilk odada tutanakla açılarak gerekli incelemesi yapılmak üzere DNA izolasyon odasına alınır.


     DNA delillerini toplayanlar ile bu materyaller üzerinde çalışanların çok özel eğitimlerden geçmesi şarttır. Öte yandan laboratuvarın kalite güvencesi ancak akreditasyon ve dış kalite kontrolü ile sağlanabilir. Çalışan personelin bağımsız bir organ tarafından yeterlilik belgesi ile güvenilir kılınması şarttır. Türkiyede kriminal laboratuvarlar akredite değildir, çalışanların güvenilirliğini belgeleyen sertifikaları yoktur ve bağımsız organlar tarafından yürütülen dış kalite kontrol programları uygulanmamaktadır. Özellikle DNA çalışmalarının standardizasyonu amacıyla İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü, İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü Kriminal Daire Başkanlığı ve Jandarma Kriminal Laboratuvarları tarafından kurulan Türkiye Adli Bilimler Ağı (TABA)nın üyelerinden ikisi (Üniversite ve Jandarma) her ne kadar Avrupa Adli Bilimler Ağı (European Network of Forensic Science Institutes, ENFSI) tam üyeligine kabul edilmişlerse de, henüz hiç biri Avrupa ya da Amerika normlarına göre akredite değildir. Bunun temel nedeni, ülkemizde kriminal laboratuvarı akredite edecek ulusal bir organın bulunmayışıdır (2). Bu sebepten Türkiyede bu konuda organizasyonu sağlayacak kuruluşlar Üniversiteler ve Adalet Bakanlığı Adli Tıp Kurumudur.

• Ankara Emniyet Müdürlüğü Kimlik Tespit ve Olay Yeri İnceleme Şube Müdürlüğü, Olay Yeri İnceleme Kılavuzu, Ankara, eylül, 2001
• Atasoy S, Suçla mücadelede DNA profilleri ve DNA bankalarının önemi, : erişim tarihi:18/07/2000
• . Evett, IW, Weir, BS., Interpreting DNA Evidence, Statistical Genetics for Forensic Scientists, Sinauer Associates, Inc. U.S.A., 1998; 21
• Çakır AH, Zabıta DNA delili hakkında ne bilmelidir? Jandarma Dergisi, Haziran, 2001; 46-49
• James, S.H., Edel, C.F., 1997, Bloodstain Pattern Interpretation, Introduction to Forensic Sciences. Edited by:Eckert, W.C., second Ed. CRC Press, USA, (10) p:167-228.
• Lee HC, Ladd C, Scherczinger CA, Bourke MT., Forensic applications of DNA typing: part 2: collection and preservation of DNA evidence. Am J Forensic Med Pathol. 1998 Mar;19(1):10-8.
  7. Tuğ A., Hancı H., Cinayet olgularında olay yeri incelemesinin önemi, Cumhuriyet Bilim Teknik, 15.10.2001
  

REFERANSLAR:

• AÇIKGÖZ, H.N., HANCI, İ.H. DNA Laboratuarının İşleyişi, Olay Yerinden Örnek Toplama, Örnekleri Laboratuara Gönderme Usülleri. Bölüm 18, "Adli Tıp ve Adli Bilimler" içinde Ed:İ. Hamit Hancı, Seçkin Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş., Ankara, Şubat 2002.
• Açıkgöz N, Hancı, İ.H., Çakır, A.H., Olay Yerinde DNA Analizi İçin Biyolojik Örnek Toplama ve Örneklerin Laboratuara Gönderilme Usulleri, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 51, Sayı 2, 2002

* Ankara Üniv.Adli Tıp Enstitüsü
** Ankara Üniv. Tıp Fak. Adli Tıp A.D.
*** Jandarma Kriminal Daire Başkanlığı