2.Canlılık Durumu

En genel anlamıyla biyoloji varlığın canlılık durumlarıyla ilgilenir. Bu anlamda maddeyi "canlılar" ve "cansızlar" olarak yapay bir sınıflandırma çerçevesine inceler. Bu sınıflandırmanın yapay olduğunu diğer doğa bilimleriyle karşılaştırarak söylüyorum. Çünkü, örneğin fizik için, maddenin canlılığı veya cansızlığı temel bir ayırt edici özellik değildir; sıcaklık, hacim, kütle gibi kavramları kullanır. Dolayısıyla canlılık, biyolojiye ait bir sınıflandırma biçimidir; ve aynı zamanda biyolojinin "konusudur".

Canlılık aslında çok önemli bir sorundur. Felsefeciler varlığı genelde fiziğin bakış açısıyla incelemişler; maddenin nasıl canlı olduğundan çok, nasıl varolduğuna ilişkin sorular üzerinde düşünmüşlerdir. Tabii ki varoluş ve canlılık ayrı konular. Ancak bu iki kavramın kendi içinde bir dönüşlülüğü vardır. Örneğin madde bir varlık tarafından anlaşılabilmeseydi (ki maddeyi anlayabilme ancak evrim geçirmiş canlılığa ait bir yetidir) varoluşunun gerçekten bir anlamı olur muydu? Kuramsal olarak, maddenin varoluşunun anlamsız olduğu durumda, varoluşun gerçekliği sorgulanabilir miydi? Burada varlık felsefesine dair polemikler yaptığım sanılmasın; vurgulamak istediğim şey canlılık konusunun, en az maddenin varoluşu kadar önemli olduğu, ve üzerinde durulması gerektiği.

 

Canlılık sorunu aslında pek çok şey için bir referans noktası olabilir. Sosyal davranışlarımız veya algılamalarımızın belli nedenleri vardır. Bu nedenlerin en önemlisi de biyolojik yapımızdır tabii ki. Çünkü insan davranışı; metabolizmasından ayrı bir şey değildir. Bugün postmodern düşünce ¹ ; insanı salt us olarak, ve bedensel varlığını estetik imgelere indirgeyerek; (hatta bunu böylece pazarlayarak) anlıyor. Örneğin, Batı toplumu için insan bedeninin biyolojik anlamı, estetik anlamından sonra gelmektedir. Postmodern düşünce tarzında beden; kişinin estetik, sosyal ve kültürel kimliğini taşıyan nesnedir; ve bu anlamada sağlıklı olmak zorundadır. Sağlıklı olma ve uzun yaşama; bu bakış açısıyla "sosyal amaçların" gerçekleştirilmesi için önem arz eder. Tabii ki bu sosyal refah seviyesiyle doğrudan orantılı bir durumdur. Örneğin fakir bir Afrikalı için bedeni, canlılığından başka bir şey ifade etmeyecektir. O canlılığını korumak için bedenine bakmak zorundadır; yani sağlıklı kalmaya çalışarak "biyolojik bir amacı" gerçekleştirecektir.

Burada söylemek istediğim şey şu; biyoloji giderek sosyalleşen bir doğa bilimidir. Bir bilimin sosyal olması için insanı konu etmesi gerekir. Biyoloji, çoktan beri insanı konularının içine koymuştur; ancak sosyal bilimciler biyolojik bakışın önemine çok fazla varamamışlardır. Örnek olarak, "İnsan iyi midir, yoksa kötü mü?" sorusunu inceleyelim. Bu etiğe dair öyle bir sorudur ki içinden ideolojiler çıkar. Örneğin "insan iyidir"den anarşizme; "insan kötüdür"den despotizme varabilirsiniz. Bunun dışındaki bütün ara yanıtlar sizi başka başka ideolojilere götürür. Burada dini bulabilirsiniz; gelenek ve göreneklere ulaşabilirsiniz; kapitalizmin ve sosyalizmin temel mantığını edinebilirsiniz. Ancak duruma biyolojik baktığınız anda sorun farklı bir hal alır. Öncelikle: İnsan canlıdır. Canlılar: doğar, büyür, iletişim kurar, çoğalır ve ölür. Ve canlı bütün bunları gerçekleştirmek için hayatta kalmak zorundadır. Hayatta kalmak için de (en azından bildiğimiz türdeki canlıların) bazı şeylere ihtiyacı vardır. Bu kimi zaman bazı elementlerdir, kimi zaman enerjidir, kimi zaman bu enerjiyi sağlamak için besin ve oksijen...

Bir aslanın, bir zebrayı yemesi etik açısından bir sorun değildir. Yine bir aslanın bir insanı öldürüp yemesini de etik sorun etmez; en basitinden bu bir kazadır. Ama bir insan, bir başka insanı yerse; hatta bırakın onu; toplumunun veya dininin yasakladığı başka bir hayvanı yerse işte o zaman "etik sorun" doğar. Yani biyolojik bir olayın etiğe konu olabilmesi için öznesinin "insan" olması gerekir.

Peki etik ² ve biyolojinin ilişkisi nedir o zaman? Bu karışık bir durumdur. Örneğin; toplum neden üremeye müdahale eder? Neden çiftleşme kimi zaman illegal ve amoral bir durum haline dönüşür? Sosyo-psikolojik etkenler... Peki sosyo-psikolojik etkenlerin kökeninde ne yatar? Başka sosyo-psikolojik etkenler ve en sonunda insanın biyolojik yapısı... Aslında insanın biyolojik yapısı, insanla ilgili her şeyi etkiler. Tabii ki ahlak da bunların arasındadır. Ama ahlakın kendi kendine gelişmek gibi özel bir durumu da vardır. Diyebiliriz ki ahlakın kökeninde "insanın biyolojik yapısı, ve bu yapının doğayla etkileşimi" yatar. Ama ahlaka ilişkin öyle şeyler vardır ki, bunu biyolojik olaylara dayandırmak için çok fazla dolaylama yapmak zorunda kalırsınız ve bu tez ispatlayıcılığını yitiriverir. Örneğin bir yörede, evin büyüğü öldüğü zaman tereğe şerbet koyulur. Bunun biyolojik kökeni ne olabilir? Özellikle Anadolu'da şamanist gelenekler dinle katıştırıldığı için dine ait olduğu ileri sürülen pek çok ritüelin bulunduğunu görebilirsiniz. Bunlar genelde, hüznü veya sevinci gösteren ifade biçimleri olarak kullanılır. Bunların biyolojik kökenlerini aramak pek de doğru değildir. Peki bu, ahlakın kökeninin insanın biyolojik özelliklerine dayandığı tezini yanlışlar mı?

 

Bence hayır. Çünkü ahlak gelişen ve kompleksleşen bir mekanizmadır. En büyük özelliği de insanın yaşam deneyimine ve -kimi zaman da hayal gücüne- bağlı olarak kendi kendini geliştirmesidir. Dolayısıyla kendi kendini geliştiren bir olguyu ancak yine kendisine dayandırabilirsiniz. Yukarıdaki gibi kompleksleşmiş ve köksüzleşmiş, daha doğrusu kendi anlamını kendinden doğurmuş durumlar için biyolojik köken aramak yanlıştır. Örneğin "medya etiği" gibi bir sorunsalda biyolojik köken aramak pek doğru olmaz. Ancak tarım toplumlarındaki aile büyüklerine saygı duymak gibi geleneklerin kabile yaşantısından kalma olduğunu tahmin etmek pek de zor değildir.

Şimdi burada, yukarıda sorduğumuz soruyu yeniden soralım ve biyolojik bakış açısıyla bunu geliştirmeye çalışalım: İnsan iyi midir, yoksa kötü mü?

"İnsan iyi veya kötü olmadan önce, canlıdır. Canlı, yaşamını devam ettirmek zorundadır. O zaman insanın, yaşamına devam etmek -en azından asgari ihtiyaçlarını karşılamak- için yaptığı eylemler -ne olursa olsun- kötü olarak değerlendirilebilir mi?"

"İnsan, yaşamak ve iyi yaşamak arasında bir seçim yaptığında; iyi yaşamayı seçmesi sonuçları ne olursa olsun kötü olarak değerlendirilebilir mi?"

"İnsan her şeyi haz almak için mi yapar yoksa daha iyi yaşamak için mi? Daha iyi yaşamak daha mutlu olmaktır; ve ancak daha fazla haz alarak daha mutlu olabiliriz dersek, doğru mu söylemiş oluruz? Peki bir maymun da mı haz almak için yaşar?"

Bu sorular, asıl sorunumuza ("iyilik" "kötülük" sorusuna) sadece yeni bir tartışma düzlemi yaratır. Ancak bu düzlem insanın salt kendisinden; yani sosyal değil bedensel varlığından yola çıktığı için çok daha az yanıltıcıdır. Bu açıdan önemlidir ve ciddi bir referans noktasıdır.

¹ Postmodernizm çok yönlü bir olgudur ve hala gelişen bir süreçtir. Bu nedenle, yaşadığımız çağa ait her olguyu postmodernizmin öğelerinden biri olarak göstermek hem mümkündür, hem değildir. Şimdi postmodernizmi neo-liberalizmin ideolojisi olarak algılarsak yukarıda söylediğim doğrudur. Ama sosyal-kültürel bir olgu olarak düşündüğümüzde belki tanımı biraz geniş tutmuş olabiliriz. Fakat bence bu durum; yani insan bedeninin biyolojik anlamını yitirip, salt estetik anlamıyla işlenmesi, insan bedeninin "meta"ya indirgenmesiyle paralel bir durumdur. Bu anlamda neoliberalizme mal edilebilir.

² Etik: Ahlak Felsefesi; ahlaka dair kavramları sorgulayan, temelde "iyinin" ve "kötünün" ne olduğunu sorusu üzerine düşünen felsefe dalıdır.

³ Hatta karşıt kimlik denir ama bence karşıt değil tamamlayıcıdırlar; hatta bu iki kimliği karşıt olarak algılamanın cinsiyetçi bir yaklaşım olduğu kanısındayım.

⁴ Vicdan, bir bilim adamının bilgiden sonra sahip olabileceği en değerli şeydir. Örneğin bir politikacının objektif olma gibi bir sorunu olamaz. Ama bilim adamı objektif olmazsa bilim adamı olma özelliğini kaybeder. Bu anlamda vicdanı, onun için çok önemlidir. Özellikle de doktorlar, biyologlar gibi insanla ve canlılığıyla uğraşanlar için, vicdan hayatidir.